(TPVN) - Từ góc nhìn pháp lý, nhà đầu tư có hai con đường bảo vệ quyền lợi: khiếu nại hành chính và khởi kiện hành chính. Nhưng trên thực tế, cả hai đều chưa đủ sức để cân bằng vị thế giữa doanh nghiệp và chính quyền.

Niềm tin bị thử thách trong môi trường đầu tư

Trong hơn ba thập kỷ đổi mới, Việt Nam đã trở thành một điểm sáng thu hút vốn đầu tư trong và ngoài nước. Tuy nhiên, đằng sau những con số tăng trưởng ấn tượng, môi trường đầu tư của chúng ta vẫn còn chứa đựng nhiều rủi ro pháp lý. Một trong những rủi ro lớn nhất chính là sự thiếu hiệu quả của cơ chế tài phán hành chính – nơi nhà đầu tư phải đối diện với những quyết định hành chính bất ngờ, đôi khi thiếu minh bạch, và con đường bảo vệ quyền lợi của họ còn quá chông gai.

Vụ việc dự án Movenpick Central tại Quảng Bình là một ví dụ điển hình. Một nhà đầu tư bỏ hàng trăm tỷ đồng, ký hợp đồng dự án với chính quyền, triển khai nhiều hạng mục quan trọng. Nhưng chỉ trong vòng một ngày, một quyết định hành chính được ban hành đã đặt dấu chấm hết cho toàn bộ dự án, với lý do “chưa hoàn thành nghĩa vụ tài chính”. Điều đáng nói, các văn bản của chính cơ quan nhà nước lại mâu thuẫn về số liệu, và quy trình hành chính bộc lộ nhiều điểm bất cập. Nhà đầu tư rơi vào vòng xoáy khiếu nại – kiện tụng, trong khi dự án đình trệ, nguồn lực xã hội bị lãng phí.

Từ vụ việc này, câu hỏi đặt ra: Cơ chế tài phán hành chính hiện nay có đủ sức bảo vệ nhà đầu tư, bảo vệ niềm tin kinh doanh hay không? Và đâu là những cải cách cần thiết để tạo ra một môi trường đầu tư minh bạch, an toàn hơn?

Vụ việc Movenpick Central: Quyết định hành chính “thần tốc”

Dự án Movenpick Central được kỳ vọng sẽ trở thành tổ hợp du lịch – nghỉ dưỡng – thương mại cao cấp, góp phần thay đổi diện mạo du lịch của Quảng Bình. Công ty Việt Group Central, chủ đầu tư dự án, đã bỏ ra hàng trăm tỷ đồng, ký kết hợp đồng dự án với UBND tỉnh, nhận đất để triển khai.

Thế nhưng, ngày 4/2/2025, UBND tỉnh Quảng Bình bất ngờ ban hành Quyết định 242/QĐ-UBND, thu hồi đất của dự án với lý do nhà đầu tư chưa hoàn thành nghĩa vụ tài chính. Sau đó, ngày 19/6/2025, Quyết định 2064/QĐ-UBND tiếp tục bác toàn bộ khiếu nại của doanh nghiệp.

Điều gây băn khoăn nhất chính là sự mâu thuẫn nghiêm trọng về số liệu nghĩa vụ tài chính trong các văn bản của cơ quan nhà nước. Cục Thuế tỉnh đưa ra con số 97,07 tỷ đồng. Sở Tài nguyên và Môi trường báo cáo 98,26 tỷ đồng. Còn trong biên bản đối thoại, lại xuất hiện số liệu 105,3 tỷ đồng. Sự chênh lệch hàng tỷ đồng không được giải thích rõ ràng, nhưng vẫn được lấy làm căn cứ để thu hồi đất. Quy trình hành chính của vụ việc cũng bộc lộ nhiều bất cập. Sở Tài nguyên và Môi trường ban hành Tờ trình và Thông báo kết luận trong cùng một ngày. Chỉ sau 24 giờ, UBND tỉnh đã ra quyết định thu hồi. Sự nhanh chóng này đi ngược lại nguyên tắc thẩm định khách quan, minh bạch, nhất là khi quyền lợi tài sản hàng trăm tỷ đồng của doanh nghiệp bị ảnh hưởng trực tiếp.

Trong khi đó, doanh nghiệp đã chứng minh thiện chí hợp tác: nộp một phần nghĩa vụ tài chính, gửi văn bản xin gia hạn tiến độ, thậm chí có thư cam kết giải ngân từ ngân hàng MB Bank. Tất cả những yếu tố này không được xem xét thấu đáo. Hậu quả là dự án bị đình trệ, vốn liếng bị chôn vùi, niềm tin của nhà đầu tư lung lay.

Thực trạng cơ chế “vừa đá bóng vừa thổi còi”

Từ góc nhìn pháp lý, nhà đầu tư có hai con đường bảo vệ quyền lợi: khiếu nại hành chính và khởi kiện hành chính. Nhưng trên thực tế, cả hai đều chưa đủ sức để cân bằng vị thế giữa doanh nghiệp và chính quyền.

Khiếu nại hành chính thường dẫn đến tình trạng “vừa đá bóng vừa thổi còi”. Cơ quan ban hành quyết định đồng thời là cơ quan giải quyết khiếu nại, khiến tính khách quan khó được đảm bảo. Trong nhiều vụ việc, việc giải quyết khiếu nại trở thành thủ tục mang tính hình thức, với kết quả dự đoán trước: quyết định ban đầu được giữ nguyên.

Khởi kiện hành chính ra tòa án lại là một con đường dài và nhiều gian nan. Thủ tục tố tụng phức tạp, thời gian xét xử kéo dài có khi lên đến nhiều năm. Trong thời gian ấy, dự án của doanh nghiệp không thể triển khai, vốn đã bỏ ra thì bị “chôn” lại, cơ hội kinh doanh mất đi. Khi phán quyết có lợi được tuyên, thì mọi thiệt hại đã xảy ra và không thể bù đắp.

Đặc biệt, cơ chế tạm đình chỉ thi hành quyết định hành chính – vốn là công cụ quan trọng để bảo vệ nhà đầu tư trước nguy cơ thiệt hại tức thì – lại hầu như không phát huy tác dụng. Để được tòa án hoặc cơ quan có thẩm quyền chấp thuận tạm đình chỉ, doanh nghiệp phải chứng minh những điều kiện rất ngặt nghèo, trong khi quyết định hành chính thì thường có hiệu lực ngay lập tức. Điều này khiến nhà đầu tư gần như rơi vào thế bị động, dễ bị tổn thương.

Tác động của những “án tử hành chính”

Câu chuyện Movenpick Central không chỉ dừng ở một tranh chấp riêng lẻ giữa doanh nghiệp và cơ quan nhà nước. Nó phản ánh một nguy cơ lớn hơn: môi trường đầu tư Việt Nam có thể mất điểm trong mắt các nhà đầu tư trong và ngoài nước nếu cơ chế bảo vệ quyền lợi không được cải thiện.

Một dự án hàng trăm tỷ đồng bị “khai tử” chỉ trong một ngày vì những con số chưa minh bạch. Một nhà đầu tư đã bỏ vốn, đã thể hiện thiện chí hợp tác, nhưng vẫn bị loại khỏi cuộc chơi. Những điều này đặt ra câu hỏi lớn về sự an toàn pháp lý.

Trong nền kinh tế thị trường, niềm tin chính là vốn quý nhất. Nếu doanh nghiệp lo sợ rằng chỉ một quyết định hành chính có thể xóa sổ mọi nỗ lực, họ sẽ chọn một môi trường an toàn hơn. Khi dòng vốn rút đi, người chịu thiệt không chỉ là doanh nghiệp, mà còn là địa phương, là nền kinh tế quốc gia.

Bài học về sự độc lập và minh bạch

Nhiều quốc gia trong khu vực đã thiết lập cơ chế tài phán hành chính hiệu quả, bảo vệ quyền lợi nhà đầu tư. Nhật Bản xây dựng hệ thống tòa án hành chính chuyên biệt, phán quyết nhanh chóng, đồng thời áp dụng cơ chế tạm đình chỉ quyết định hành chính để tránh gây thiệt hại không thể khắc phục. Hàn Quốc thành lập Ủy ban tài phán hành chính độc lập, giúp nhà đầu tư có kênh khiếu nại ngoài hệ thống cơ quan ban hành quyết định. Singapore thậm chí còn áp dụng cơ chế trọng tài hành chính, giúp giải quyết nhanh gọn tranh chấp và hạn chế tối đa tác động tiêu cực đến môi trường đầu tư.

Điểm chung của những mô hình này là sự độc lập và minh bạch. Cơ quan giải quyết tranh chấp hành chính không phụ thuộc vào cơ quan ban hành quyết định, tạo ra sự cân bằng cần thiết giữa nhà nước và nhà đầu tư. Thủ tục được thiết kế đơn giản, hiệu quả, tránh kéo dài không cần thiết. Nhờ đó, niềm tin của doanh nghiệp được củng cố, môi trường đầu tư trở nên hấp dẫn hơn.

Đột phá cần thiết cho Việt Nam

Từ thực tiễn trong nước và kinh nghiệm quốc tế, có thể khẳng định: Việt Nam cần một cuộc cải cách mạnh mẽ trong cơ chế tài phán hành chính. Đột phá này có thể bắt đầu từ việc thành lập cơ quan tài phán hành chính độc lập, tách bạch hoàn toàn với cơ quan ban hành quyết định. Đây sẽ là bước đi quan trọng để đảm bảo tính khách quan, hạn chế tình trạng “vừa đá bóng vừa thổi còi”.

Song song với đó, cần hoàn thiện cơ chế tạm đình chỉ thi hành quyết định hành chính, đặc biệt trong các vụ việc có liên quan đến dự án đầu tư lớn. Chỉ khi nhà đầu tư được bảo vệ khỏi thiệt hại tức thì, họ mới có thể an tâm theo đuổi quá trình khiếu nại hay khởi kiện. Minh bạch hóa quy trình hành chính cũng là yêu cầu cấp thiết. Mọi quyết định liên quan đến nghĩa vụ tài chính của nhà đầu tư phải đi kèm với bảng tính chi tiết, công khai phương pháp và cơ sở pháp lý. Đây không chỉ là quyền được biết của doanh nghiệp, mà còn là nguyên tắc quản trị hiện đại.

Ngoài ra, hệ thống tố tụng hành chính cần được cải cách để rút ngắn thời gian giải quyết. Ứng dụng công nghệ số, tăng cường đào tạo thẩm phán và cán bộ hành chính, cũng như áp dụng chế tài mạnh đối với hành vi ban hành quyết định trái luật gây thiệt hại cho doanh nghiệp – tất cả những điều này sẽ góp phần hoàn thiện môi trường pháp lý, củng cố niềm tin của nhà đầu tư.

Bảo vệ nhà đầu tư là bảo vệ nguồn lực quốc gia

Movenpick Central chỉ là một trong nhiều vụ việc cho thấy những điểm nghẽn trong cơ chế tài phán hành chính hiện nay. Nếu không có cải cách kịp thời, chúng ta sẽ phải chứng kiến thêm nhiều dự án bị đình trệ, nhiều nguồn lực bị lãng phí, và quan trọng hơn cả, niềm tin của nhà đầu tư dần mất đi.

Trong bối cảnh Việt Nam đang hướng tới mục tiêu trở thành điểm đến của dòng vốn toàn cầu, cải cách cơ chế tài phán hành chính không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu cấp bách. Bảo vệ nhà đầu tư không chỉ là bảo vệ một doanh nghiệp, mà là bảo vệ nguồn lực quốc gia, bảo vệ niềm tin vào thể chế, và bảo vệ tương lai phát triển bền vững của đất nước.
_
Luật sư Lưu Tiến Dũng
Chánh Văn phòng Hãng luật La Défense