Khi ngòi bút hóa roi gậy: Trăn trở về đạo đức báo chí từ vụ án Đồng Xuân Thụ

Vụ án ông Đồng Xuân Thụ, cựu Tổng Biên tập Tạp chí Môi trường và Đô thị Việt Nam, cùng 43 bị cáo khác, bị xét xử tại TAND tỉnh Hưng Yên vào tháng 7/2025, không đơn thuần là một phiên tòa hình sự. Đó là tấm gương phản chiếu mặt tối của một bộ phận báo chí hiện nay – nơi quyền lực truyền thông bị lạm dụng để tạo nên những kịch bản “đăng bài rồi gỡ bài” nhằm cưỡng đoạt tài sản từ doanh nghiệp và cá nhân [1].

Một cơ chế "gỡ bài tính tiền" có hệ thống

Theo cáo trạng, trong giai đoạn từ năm 2018 đến 2024, nhóm bị cáo thực hiện ít nhất 84 vụ cưỡng đoạt tài sản, với tổng số tiền thu được lên tới hơn 18,6 tỷ đồng[2]. Phương thức vận hành cơ bản như sau: phóng viên viết bài phản ánh sai phạm, đăng tải lên tạp chí, sau đó tiếp cận doanh nghiệp và “gợi ý hợp tác truyền thông”, “tài trợ chương trình” hoặc “tham gia giải thưởng” để đổi lấy việc rút bài.

Chỉ riêng ông Thụ đã trực tiếp ký quyết định gỡ 26 bài viết, không thông qua quy trình cải chính hay xác minh sai phạm, cũng không có yêu cầu chính danh từ người bị phản ánh. Điều này vi phạm nghiêm trọng Điều 14 của Luật Báo chí 2016, quy định rõ: chỉ được cải chính hoặc gỡ bài khi có căn cứ hợp pháp hoặc yêu cầu chính thức từ người bị ảnh hưởng [3].

Khi sự thật bị định giá – còn đạo đức ở đâu?

Gỡ bài, nếu vì sự thật, là biểu hiện của đạo đức nghề nghiệp. Nhưng nếu là kết quả của một giao dịch tài chính – thì đó là một hình thức thao túng thông tin có chủ đích. Theo kết quả điều tra, nhóm của ông Thụ còn ký hợp đồng “tài trợ chương trình Cây chổi vàng” như một công cụ trung gian để “hợp thức hóa” khoản tiền mà doanh nghiệp bỏ ra để bài viết tiêu cực được rút xuống.

Đây là hành vi không chỉ vi phạm pháp luật hình sự mà còn làm hoen ố danh dự của báo chí chân chính. Theo Điều 170 Bộ luật Hình sự 2015, hành vi “đe dọa nhằm chiếm đoạt tài sản” là tội cưỡng đoạt tài sản, có thể bị phạt tới 20 năm tù hoặc tù chung thân nếu có tổ chức, chiếm đoạt trên 500 triệu đồng hoặc gây ảnh hưởng xấu đến an ninh trật tự [4].

Những hệ lụy nghiêm trọng và dai dẳng

Vi phạm pháp luật nghiêm trọng
Hành vi của nhóm bị cáo vi phạm nhiều quy định pháp luật:

• Luật Báo chí 2016 quy định cơ quan báo chí phải thông tin trung thực, khách quan, vì lợi ích công chúng (Điều 9); không được lợi dụng hoạt động báo chí để đe dọa, cưỡng ép, trục lợi (Điều 10); phải có căn cứ pháp lý khi gỡ bài, cải chính (Điều 14); và bị xử lý nghiêm khắc nếu vi phạm (Điều 41).

• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi 2017, Điều 170: hành vi sử dụng thông tin để đe dọa nhằm ép doanh nghiệp chi tiền được xem là cưỡng đoạt tài sản, với khung hình phạt tăng nặng nếu hành vi có tổ chức, chuyên nghiệp.

Đạo đức nghề báo bị tổn hại nghiêm trọng
Theo Quy định đạo đức nghề báo Việt Nam năm 2016 của Hội Nhà báo Việt Nam, nhà báo “không được lạm dụng nghề nghiệp để trục lợi cá nhân, gây phiền hà cho tổ chức, cá nhân mà mình phản ánh”[5]. Tuy nhiên, mô hình vận hành của tạp chí Môi trường và Đô thị Việt Nam lại ngược lại: viết để dọa, gỡ để tiền.

Ai giám sát quyền lực truyền thông?

Sự việc của ông Đồng Xuân Thụ không phải cá biệt. Trên thực tế, nhiều doanh nghiệp phản ánh việc liên tục bị các cơ quan báo chí nhỏ, các phụ san, các trang chuyên đề liên hệ để “trao đổi thông tin”, sau đó đề nghị ký hợp đồng tài trợ để tránh bị bêu tên. Rất hiếm có tổ chức hoặc cá nhân đủ khả năng phản ứng pháp lý – vì sợ ảnh hưởng uy tín, hoạt động sản xuất kinh doanh hoặc bị báo chí “tấn công ngược”.

Lỗ hổng rõ ràng là ở khâu hậu kiểm và thanh tra chuyên ngành:

• Các văn phòng đại diện của cơ quan báo chí đang hoạt động như chi nhánh kinh doanh – không được quản lý chặt chẽ.

• Không có cơ chế kiểm tra định kỳ đối với việc gỡ bài trái quy định, sửa nội dung, hay chi tiền tài trợ có điều kiện.

• Sự thiếu vắng một hội đồng đạo đức nghề báo độc lập, dẫn đến tình trạng “vừa đá bóng vừa thổi còi”.

Khuyến nghị và hồi chuông cảnh tỉnh

Không thể tiếp tục để ngòi bút – vốn là biểu tượng của ánh sáng – trở thành vũ khí ngầm trong những cuộc giao dịch phi pháp.
Một số khuyến nghị cần thiết:

1. Siết chặt hoạt động cấp phép và giám sát hậu kiểm đối với các tạp chí chuyên đề, phụ san, báo điện tử – nhất là những đơn vị có dấu hiệu “thương mại hóa nội dung”.

2. Công khai hóa toàn bộ quy trình gỡ bài, sửa bài: mỗi quyết định rút bài cần được lưu hồ sơ, giải trình lý do và có xác nhận của cấp có thẩm quyền.

3. Tăng cường thanh tra định kỳ, điều tra theo dấu dòng tiền của các hợp đồng tài trợ truyền thông không rõ nội dung.

4. Doanh nghiệp và cá nhân không nên lựa chọn im lặng – cần chủ động ghi nhận bằng chứng, báo cáo với cơ quan chức năng hoặc khởi kiện dân sự.

Trả lại sự trong sạch cho ngòi bút

Nếu hệ thống tư pháp là vành móng ngựa bảo vệ công lý, thì báo chí là vành loa của sự thật. Một nền pháp quyền lành mạnh không thể tồn tại nếu cả tòa án lẫn tòa soạn đều thiếu độc lập, thiếu đạo đức. Vụ việc của Đồng Xuân Thụ chỉ là bề nổi. Còn bao nhiêu “tòa soạn kiểu doanh nghiệp” đang tồn tại trong bóng tối? Bao nhiêu doanh nghiệp đã phải “mua sự yên thân” bằng cách im lặng?

Câu trả lời không nằm ở một phiên tòa, mà ở sự can đảm của toàn xã hội: dám lên tiếng – và dám nói không với báo chí vô đạo.

Tài liệu tham khảo – Footnote

1. VnExpress, “Cựu Tổng biên tập Đồng Xuân Thụ bị cáo buộc gỡ 26 bài viết sau khi nhận tài trợ”, ngày 24/7/2025, https://vnexpress.net/cuu-tong-bien-tap-dong-xuan-thu-bi-cao-buoc-go-26-bai-viet-4918278.html
2. VietnamPlus, “Xét xử sơ thẩm 44 bị cáo liên quan đến Tạp chí Môi trường và Đô thị Việt Nam”, 23/7/2025, https://www.vietnamplus.vn/xet-xu-so-tham-44-bi-cao-lien-quan-den-tap-chi-moi-truong-va-do-thi-viet-nam-post1051256.vnp
3. Luật Báo chí 2016 (Luật số 103/2016/QH13), Điều 9, 10, 14, 41, CSDLQG về pháp luật: https://thuvienphapluat.vn
4. Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi 2017 (Luật số 100/2015/QH13 và 12/2017/QH14), Điều 170 – Tội cưỡng đoạt tài sản.
5. Hội Nhà báo Việt Nam, “Quy định đạo đức nghề nghiệp của người làm báo Việt Nam”, ban hành 2016, Điều 6.

Chuẩn mực đạo đức trong quản trị quyền Tư pháp - Bình luận quy tắc ứng xử của Tòa án Tối cao

(TPVN) -  Việc Chánh án Tòa án nhân dân tối cao ban hành Quy tắc ứng xử của người có chức vụ, quyền hạn trong Tòa án nhân dân theo Quyết định số 3918/QĐ-TANDTC không chỉ mang ý nghĩa quản lý nội bộ, mà phản ánh một bước chuyển quan trọng trong tư duy quản trị quyền lực xét xử. Bài viết tiếp cận văn bản này dưới góc nhìn so sánh quốc tế, đặt chuẩn mực đạo đức tư pháp Việt Nam trong dòng chảy các giá trị phổ quát về liêm chính, trách nhiệm giải trình và tính chính danh của quyền lực tư pháp hiện đại.

La Défense làm việc với Bộ Nông nghiệp và Môi trường để bảo vệ quyền lợi của Nhà đầu tư

(TPVN) - Việc Bộ trưởng yêu cầu lãnh đạo tỉnh tham gia trực tiếp là tín hiệu lạc quan. Nếu các vướng mắc được tháo gỡ đúng pháp luật, dự án Movenpick Central hoàn toàn có thể được khôi phục.

Luật sư Lưu Tiến Dũng nhận hoa của Bộ Tư pháp và Hội đồng Phổ biến GDPL trung ương

(TPVN) - Ngày Pháp luật Việt Nam 09/11 năm nay khép lại với nhiều dấu ấn đẹp: một nền tảng pháp lý mới, một tinh thần pháp quyền lan tỏa, và một niềm tự hào âm thầm nhưng sâu sắc đối với những người hành nghề biện hộ.

Khi uy tín nhà thầu bị sử dụng như công cụ cạnh tranh – Câu chuyện từ một Bệnh viện tại TP.HCM

(TPVN) - Hợp đồng thương mại trong lĩnh vực y tế, trị giá hơn 7,6 tỷ đồng, giữa Công ty TNHH TMKT TPC và một Bệnh viện lớn tại TP.HCM đã trở thành tâm điểm của tranh cãi pháp lý khi thông tin “vi phạm hợp đồng” có thể bị công khai trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, dù việc thực hiện hợp đồng chưa từng bắt đầu. Từ một bất đồng kỹ thuật nội bộ, sự việc đã gợi lên nhiều câu hỏi về tính minh bạch, giới hạn quyền lực và sự công bằng trong môi trường đấu thầu công hiện nay.

TPBank và cuộc khủng hoảng niềm tin: Khi ngân hàng tự ‘bẻ cong’ cam kết của chính mình

(TPVN) - Một doanh nghiệp chỉ thực sự an tâm khi thư bảo lãnh ngân hàng được coi là “tấm khiên pháp lý” bảo vệ giao dịch của họ. Nhưng khi chính ngân hàng – chủ thể phát hành cam kết lại chây ì, né tránh nghĩa vụ, thì khái niệm “bảo lãnh” hoàn toàn vô hiệu?

Luật Sư – Chặng đường 80 năm giữ Lửa Công Lý, đồng hành Cùng Tư pháp Việt Nam

(TPVN) - Từ mùa thu Cách mạng năm 1945 đến kỷ nguyên hội nhập hôm nay, hành trình 80 năm xây dựng và phát triển của ngành Tư pháp Việt Nam là bức tranh sinh động về khát vọng dựng xây một Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa