(TPVN) - Công lý, nếu chỉ đến để xác nhận đúng – sai sau khi mọi thứ đã khép lại, liệu còn giữ được ý nghĩa trọn vẹn của nó? Bởi có những mất mát, một khi đã xảy ra, thì ngay cả công lý cũng không thể mang trở lại.
Có những vụ việc, khi đọc đến, người ta không còn phẫn nộ. Không phải vì nó ít nghiêm trọng, mà vì nỗi đau đã vượt qua ngưỡng của sự phẫn nộ, chạm đến một tầng sâu hơn – nơi chỉ còn lại sự ngậm ngùi và bất lực.
Vụ việc ở Vĩnh Long là một trường hợp như vậy. Một tai nạn giao thông, một sinh mạng non trẻ ra đi, kéo theo gần hai năm khiếu nại, tranh cãi. Đến khi hệ thống tư pháp vận hành trở lại, những người có trách nhiệm bị khởi tố, thì đã có thêm một mạng người mất đi – người cha. Và từ khoảnh khắc ấy, câu chuyện không còn là một vụ án nữa, mà trở thành một khoảng trống không thể lấp đầy.
Công lý, trong cách hiểu thông thường, là điểm đến – nơi đúng sai được phân định, trách nhiệm được xác lập. Nhưng thực tế cho thấy, công lý không chỉ là kết quả. Nó là một quá trình. Và giá trị của nó không nằm ở việc nó có đến hay không, mà nằm ở thời điểm nó xuất hiện. Khi công lý đến kịp thời, nó ngăn chặn những hệ quả dây chuyền, giữ lại niềm tin và giới hạn được tổn thương. Nhưng khi công lý đến muộn, bản chất của nó thay đổi. Nó không còn là sự bảo vệ, mà trở thành sự truy cứu; không còn là điểm tựa, mà chỉ còn là một lời giải thích. Giữa hai trạng thái đó là khoảng cách của những điều đã mất – không thể phục hồi.
Người ta có thể nói rằng hệ thống tư pháp không tránh khỏi sai sót, và điều quan trọng là phải sửa sai. Nhưng lập luận ấy chỉ đúng khi sai sót còn có thể được bù đắp. Có những sai lầm mà việc sửa chữa, dù cần thiết, cũng không còn mang lại ý nghĩa trọn vẹn. Nếu ngay từ đầu, hành vi vi phạm được nhận diện đúng, nếu trách nhiệm được đặt ra kịp thời, thì tiến trình phía sau có thể đã khác. Gia đình nạn nhân có thể không phải đi qua một hành trình khiếu nại kéo dài trong bế tắc. Niềm tin có thể không bị bào mòn đến mức tuyệt vọng. Và có lẽ, đã không có thêm một sinh mạng phải trả giá.
Nhưng pháp luật không có chỗ cho những giả định “nếu như”. Nó chỉ xử lý những gì đã xảy ra, trong khi điều con người cần đôi khi lại là một sự ngăn chặn trước khi mọi thứ vượt quá giới hạn chịu đựng. Vấn đề, vì thế, không nằm ở một sai sót cá nhân, mà nằm ở cấu trúc vận hành. Một vụ án không bắt đầu từ tòa án, mà từ những quyết định rất sớm: tại hiện trường, trong biên bản, trong nhận định ban đầu của người điều tra. Nếu sai lệch xuất hiện ngay từ điểm khởi đầu, thì toàn bộ tiến trình phía sau, dù có sửa chữa, cũng chỉ là khắc phục hậu quả – khi hậu quả đã vượt khỏi khả năng cứu vãn.
Sức mạnh của tư pháp, vì vậy, không chỉ nằm ở khả năng xử lý sai phạm, mà nằm ở khả năng không để sai phạm xảy ra ngay từ đầu. Đó là sự cẩn trọng, là trách nhiệm, là ý thức về hệ quả của từng quyết định tố tụng. Với những người làm nghề luật, cảm giác “thắng mà không vui” không phải là điều xa lạ. Có những vụ việc mà kết quả pháp lý là đúng, nhưng cái giá phải trả trong suốt quá trình lại quá lớn. Niềm tin bị bào mòn, con người bị tổn thương, và có những thứ mất đi vĩnh viễn. Khi đó, chiến thắng pháp lý không còn trọn vẹn – nó giống như việc đến đích sau khi đã đánh mất quá nhiều trên đường đi.
Vụ việc ở Vĩnh Long mang đúng cảm giác đó. Công lý đã đến, nhưng đến sau khi mọi thứ đã không còn như trước. Và vì thế, nó không còn đủ để chữa lành. Chúng ta vẫn nói “công lý có thể đến muộn, nhưng không nên bị từ chối”. Nhưng thực tế cho thấy, công lý đến muộn không còn giữ nguyên giá trị của nó. Khi thời gian trôi qua, khi hậu quả đã hình thành, thì công lý – dù đúng – cũng chỉ còn khả năng xác nhận, không còn khả năng cứu vãn. Nó khép lại một câu chuyện, nhưng không thể trả lại những gì đã mất.
Điều còn lại không nằm ở bản án, mà ở cách hệ thống nhìn lại chính mình. Nếu chỉ dừng lại ở việc xử lý hậu quả, những câu chuyện tương tự sẽ tiếp tục lặp lại. Và mỗi lần lặp lại, cái giá phải trả sẽ lại là những con người cụ thể. Cuối cùng, điều khiến người ta day dứt không phải là đúng – sai, mà là một câu hỏi không thể trả lời: nếu công lý đến đúng lúc, liệu câu chuyện này có khác đi không?
Không ai có thể chắc chắn. Nhưng chính câu hỏi đó cho thấy một sự thật: công lý không chỉ cần đúng – mà còn phải kịp thời. Bởi có những thứ, một khi đã mất đi, thì ngay cả công lý cũng không thể mang trở lại.
-
Luật sư Lưu Tiến Dũng
Chánh Văn phòng Hãng luật La Défense
XEM THÊM
Đại biểu Quốc hội: từ vị trí đại diện đến một nghề chính trị chuyên nghiệp tại Việt Nam
Phát triển văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Tầm nhìn của Nghị quyết 80-NQ/TW
Khi luật sư ứng cử chính trường – Nâng cao hiệu quả Nhà nước pháp quyền trong kỷ nguyên mới
Rút kinh nghiệm những vi phạm tố tụng nghiêm trọng trong vụ án hành chính
(TPVN) - Tố tụng hành chính là cơ chế kiểm soát quyền lực hành chính bằng quyền lực tư pháp. Khi các chuẩn mực tố tụng bị xem nhẹ, bản án không chỉ đối diện nguy cơ bị hủy mà còn làm sai lệch bản chất của cơ chế bảo vệ pháp quyền, kéo theo hệ lụy đối với quyền lợi đương sự và tính ổn định quản trị.
Từ Phó Bí thư Nguyễn Hải Trâm đến tư duy thể chế và lựa chọn nhân sự chiến lược ngành Tòa án
