(TPVN) - Bước sang năm 2026, trước thềm bầu cử Quốc hội khóa XVI và HĐND các cấp, một hiện tượng đáng chú ý xuất hiện: ngày càng nhiều luật sư, chuyên gia pháp lý tham gia ứng cử đại biểu dân cử, với chương trình hành động xoay quanh hoàn thiện pháp luật, tăng cường giám sát và bảo vệ quyền con người.

Năm 2025, Nghị quyết 66-NQ/TW của Bộ Chính trị về đổi mới chất lượng xây dựng và thi hành pháp luật đã đặt ra một yêu cầu có tính nền tảng: Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam phải được củng cố, hoàn thiện không chỉ bằng ý chí hay quyết tâm chính trị, mà bằng chuẩn mực pháp lý nghiêm cẩn, cơ chế kiểm soát quyền lực hiệu quả và niềm tin xã hội được nuôi dưỡng từ công lý.

Bước sang năm 2026, trước thềm bầu cử Quốc hội khóa XVI và HĐND các cấp, một hiện tượng đáng chú ý xuất hiện: ngày càng nhiều luật sư, chuyên gia pháp lý tham gia ứng cử đại biểu dân cử. Từ TP.HCM với các Luật sư như Nguyễn Hải Nam, Hà Hải; đến Đà Nẵng với Luật sư Trần Tuấn Lợi – các chương trình hành động đều xoay quanh một trục chung: hoàn thiện pháp luật, tăng cường giám sát và bảo vệ quyền con người.

Đây không chỉ là sự mở rộng không gian nghề nghiệp. Đó là một chuyển động thể chế – khi những người trực tiếp bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân trong phòng xử án bước vào nghị trường, nơi luật được làm ra và quyền lực được giám sát. Câu hỏi đặt ra không phải là vì sao luật sư ứng cử. Câu hỏi quan trọng hơn là: họ có thể đóng góp gì cho nhà nước và xã hội?

Bài học từ thế giới: Luật sư trong những thời điểm định hình thể chế

Lịch sử lập hiến hiện đại cho thấy, ở những bước ngoặt quan trọng của quốc gia, sự hiện diện của luật sư trong trung tâm quyền lực không phải là ngẫu nhiên. Tại Ấn Độ, B. R. Ambedkar – một luật gia – giữ vai trò Chủ tịch Ủy ban soạn thảo Hiến pháp năm 1949, đặt nền móng cho nguyên tắc bình đẳng và chống phân biệt đối xử trong một xã hội đa tầng, đa tôn giáo.[1][2] Ở Nam Phi, Nelson Mandela – một luật sư – là nhân tố chính trị then chốt trong tiến trình chuyển đổi hiến pháp sau chế độ apartheid, bảo đảm thương lượng diễn ra trong khuôn khổ pháp quyền thay vì bạo lực.[3]

Các nghiên cứu khoa học chính trị chỉ ra rằng tỷ lệ luật sư trong nghị viện nhiều quốc gia ở mức cao, đặc biệt trong các hệ thống bầu cử nhấn mạnh năng lực tranh luận và hiểu biết kỹ thuật pháp lý.[4] Đồng thời, giới học thuật cũng cảnh báo nguy cơ xung đột lợi ích nếu thiếu cơ chế minh bạch và kiểm soát phù hợp.[5] Hai chiều cạnh ấy gợi mở một điều: luật sư có thể nâng cao chất lượng thể chế, nhưng chỉ khi đi kèm liêm chính và trách nhiệm đại diện.

Truyền thống Việt Nam: Luật sư trong tiến trình xây dựng nhà nước

Việt Nam không xa lạ với mô hình luật sư tham gia chính trường. Luật sư Vũ Trọng Khánh, Bộ trưởng Bộ Tư pháp đầu tiên, là người tham gia chấp bút dự thảo Hiến pháp 1946 – bản hiến pháp đặt nền móng cho nguyên tắc tổ chức nhà nước, quyền công dân và quyền bào chữa.[6][7] Các sắc lệnh tư pháp do ông đề xuất đã định hình hệ thống Tòa án và bảo đảm cơ chế bảo vệ quyền ngay trong những ngày đầu độc lập.[8]

Luật sư Vũ Đình Hòe, đại biểu Quốc hội khóa I, từng giữ chức Bộ trưởng Bộ Tư pháp và Bộ Quốc gia Giáo dục, góp phần xây dựng nền hành chính và tư pháp của nhà nước mới thành lập.[9][10] Trước đó, Luật sư Phan Văn Trường đã đặt nền móng tư tưởng pháp quyền qua các tác phẩm và kiến nghị pháp lý đầu thế kỷ XX, khẳng định quyền bình đẳng trước pháp luật và cải cách thể chế như điều kiện phát triển quốc gia.[11] Những tiền lệ lịch sử ấy cho thấy: luật sư Việt Nam đã từng và có thể tiếp tục đóng vai trò kiến tạo thể chế.

Luật sư trong nghị trường hiện đại: Đóng góp cụ thể

Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng và chuyển đổi số, pháp luật không chỉ điều chỉnh quan hệ truyền thống mà còn đối mặt những lĩnh vực mới – dữ liệu cá nhân, kinh tế số, thương mại xuyên biên giới. Sự hiện diện của luật sư trong cơ quan dân cử có thể mang lại ba giá trị cụ thể.

Nâng chuẩn kỹ thuật lập pháp: Luật sư quen với việc phát hiện mâu thuẫn, lỗ hổng và hệ quả pháp lý của từng điều khoản. Họ có thể góp phần giảm chồng chéo, tăng tính dự đoán và yêu cầu đánh giá tác động thực chất trước khi luật được ban hành.

Tăng hiệu quả giám sát: Giám sát quyền lực là trụ cột của Nhà nước pháp quyền. Các nghiên cứu về chất vấn và hậu kiểm chính sách cho thấy vai trò quan trọng của nghị viện trong kiểm soát hành pháp.[12][13] Luật sư, với tư duy chứng cứ và kỹ năng truy vấn, có thể nâng chất hoạt động này.

Thúc đẩy tiếp cận công lý: Các bài viết chuyên ngành trong nước khẳng định vai trò của luật sư trong bảo vệ quyền con người và hoàn thiện pháp luật.[14][15] Khi bước vào chính trường, họ có thể thúc đẩy cải cách thủ tục, mở rộng trợ giúp pháp lý và giảm chi phí tiếp cận công lý cho người dân.

Điều kiện tiên quyết: Liêm chính và trách nhiệm đại diện

Luật sư trong chính trường không được phép chỉ đại diện cho lợi ích nghề nghiệp của mình. Bài học quốc tế cho thấy xung đột lợi ích là nguy cơ có thật nếu thiếu minh bạch.[5] Trong các chương trình hành động công bố năm 2026, nhiều luật sư ứng cử đã nhấn mạnh cam kết bảo vệ quyền con người, nâng cao chất lượng lập pháp và tăng cường giám sát thực thi.

Luật sư Nguyễn Hải Nam đặt trọng tâm vào nâng cao chất lượng xây dựng pháp luật và bảo đảm quyền trong bối cảnh chuyển đổi số.[16] Luật sư Hà Hải nhấn mạnh củng cố niềm tin pháp lý cho người dân và doanh nghiệp thông qua minh bạch và trách nhiệm giải trình.[17] Luật sư Trần Tuấn Lợi cam kết đưa pháp luật đến gần dân, hỗ trợ pháp lý cho người yếu thế và doanh nghiệp địa phương.[18] Điểm chung của các tuyên ngôn ấy là sự chuyển dịch từ bảo vệ thân chủ cụ thể sang bảo vệ lợi ích công cộng thông qua hoàn thiện thể chế.

Một tuyên ngôn của thế hệ luật sư bước vào chính trường

Luật sư bước vào chính trường không phải để tìm kiếm vị thế chính trị. Họ bước vào với một sứ mệnh khác: đem tinh thần tranh tụng – tôn trọng chứng cứ, bảo vệ quyền, giữ vững sự công bằng – vào trung tâm quyền lực nhà nước. Nếu phòng xử án là nơi bảo vệ công lý cho từng vụ việc, thì nghị trường là nơi thiết kế khuôn khổ để công lý được bảo đảm cho toàn xã hội.

Thế hệ luật sư ứng cử năm 2026, trong bối cảnh Nghị quyết 66, có thể xem mình là một phần của tiến trình nâng chuẩn pháp quyền quốc gia. Họ không chỉ là ứng viên, mà là những người mang theo một cam kết: (i) Cam kết làm luật rõ ràng, khả thi và minh bạch, (ii) Cam kết giám sát quyền lực bằng chuẩn mực chứng cứ và trách nhiệm giải trình và (iii) Cam kết bảo vệ quyền con người và quyền tài sản hợp pháp như nền tảng ổn định xã hội. Và trên hết, cam kết giữ gìn liêm chính – bởi nếu đánh mất điều ấy, mọi kiến thức pháp lý cũng trở nên vô nghĩa.

Khi luật sư bước vào chính trường với tinh thần ấy, đó không chỉ là sự chuyển dịch cá nhân. Đó là dấu hiệu của một thể chế trưởng thành – nơi pháp luật không chỉ được viện dẫn, mà được tôn trọng; nơi quyền lực không chỉ được trao, mà được kiểm soát; và nơi công lý không chỉ là lý tưởng, mà là nguyên tắc sống động của quản trị quốc gia. Nếu thế hệ luật sư 2026 giữ vững lời cam kết ấy, Nhà nước pháp quyền Việt Nam sẽ không chỉ tồn tại trong văn bản hiến định. Nó sẽ được hiện thực hóa trong từng quyết sách, từng điều luật và từng hành vi công quyền. Đó không chỉ là kỳ vọng của một nghề. Đó là kỳ vọng của một quốc gia.

Danh mục tài liệu tham khảo

[1] Constitution of India Project, “B. R. Ambedkar – Member Profile.”
[2] Wikipedia, “B. R. Ambedkar.”
[3] Nelson Mandela Foundation, “Drafting the New Constitution.”
[4] DK Joshi, Japanese Journal of Political Science, Cambridge University Press, 2020.
[5] Uwe Matter, “The Role of Lawyer-Legislators in Shaping the Law”, Journal of Law and Economics, 2015.
[6] Nhân Dân, “Luật sư Vũ Trọng Khánh – một nhân cách trí thức lớn.”
[7] LSVN, “Luật sư trong các chính phủ và chính quyền cách mạng trước năm 1975.”
[8] CAND, “Bộ trưởng Bộ Tư pháp đầu tiên của nước ta.”
[9] Wikipedia (Tiếng Việt), “Vũ Đình Hòe.”
[10] Tư liệu Quốc hội khóa I Việt Nam.
[11] LSVN, “Luật sư Phan Văn Trường và bài học kinh nghiệm xây dựng Nhà nước pháp quyền.”
[12] Maricut-Akbik, “Q&A in legislative oversight”, European Journal of Political Research, 2021.
[13] OSCE/ODIHR, “Parliamentary Oversight of the Executive in the OSCE Region.”
[14] LSVN, “Quyền và nghĩa vụ của luật sư trong xây dựng Nhà nước pháp quyền.”
[15] PLO, “Hoạt động của luật sư góp phần xây dựng nhà nước pháp quyền.”
[16] Báo Mới, “Luật sư Nguyễn Hải Nam ứng cử đại biểu Quốc hội tại TP.HCM”, 2026.
[17] Doanh Nhân Sài Gòn, “Luật sư Hà Hải: Củng cố niềm tin pháp lý”, 2026
[18] LSVN, “Chương trình hành động của Luật sư Trần Tuấn Lợi”, 2026.
-
Luật sư Lưu Tiến Dũng
Hãng luật La Défense